اولین قدم‌ها

۱. دستور print

print یک تابع است. تابع یعنی دستوری که یک اسم دارد و بعد از اسمش پرانتز می‌گذاریم و چیزی را داخل پرانتز به آن می‌دهیم. کار این یکی ساده است: هر چه به آن بدهید روی صفحه چاپ می‌کند و بعد به خط بعد می‌رود.

# The classic first program.
# print() writes its arguments to the screen and then moves to a new line.
print('Hello World!')

اولین برنامه: نمونه 01_hello_world.py

Hello World!

شرح مثال

• متن باید داخل گیومه باشد. تک‌گیومه ' و جفت‌گیومه " هیچ فرقی با هم ندارند، فقط باید گیومه‌ای که باز می‌کنید را با همان نوع ببندید.
• اگر گیومه را فراموش کنید، پایتون فکر می‌کند Hello نام یک متغیر است و خطای NameError می‌دهد.
• هر print یک خط چاپ می‌کند. پس چند دستور پشت سر هم، چند خط می‌سازد.

# Every print() call writes one line, so these five calls draw a triangle.
print('*')
print('**')
print('***')
print('****')
print('*****')

# print() with no argument writes an empty line.
print()

# A single print() can take several values; they are separated by a space.
print('Kadoos', 'Institute', 'Rasht')

چند خط و چند مقدار: نمونه 02_print_lines.py

*
**
***
****
*****

Kadoos Institute Rasht

دو نکته در همین خروجی دیده می‌شود. اول اینکه print() خالی یک خط خالی چاپ می‌کند. دوم اینکه وقتی چند مقدار را با ویرگول به print می‌دهید، بینشان خودبه‌خود یک فاصله می‌گذارد.

۲. پارامترهای sep و end

آن فاصله بین مقدارها و آن رفتن به خط بعد، هر دو قابل تغییرند. دو پارامتر برای این کار وجود دارد: sep یعنی جداکننده و end یعنی چیزی که در پایان چاپ می‌شود.

# 'sep' changes the separator and 'end' changes what is printed at the end.
print('2026', '09', '08', sep='-')
print('No new line here ->', end=' ')
print('...the next print continues on the same line.')

جداکننده و پایان خط: نمونه 02_print_lines.py

2026-09-08
No new line here -> ...the next print continues on the same line.

شرح مثال

• sep='-' یعنی به جای فاصله، بین مقدارها خط تیره بگذار.
• end=' ' یعنی بعد از چاپ، به جای رفتن به خط بعد، فقط یک فاصله بگذار. برای همین دستور بعدی روی همان خط ادامه پیدا می‌کند.
• مقدار پیش‌فرض sep یک فاصله است و مقدار پیش‌فرض end کاراکتر خط جدید است. اگر ننویسیدشان، همان‌ها به کار می‌روند.

۳. توضیحات

هر چیزی که بعد از علامت # بیاید، پایتون کاملاً نادیده می‌گیرد. به این توضیح یا comment می‌گویند و برای آدم‌ها نوشته می‌شود، نه برای کامپیوتر.

# Everything after a '#' on a line is a comment: Python ignores it.
# Comments explain WHY the code does something, not WHAT it does.

print('Hello Kadoos!')  # a comment can also sit at the end of a line

# Python has no real multi-line comment, but a triple-quoted string that is not
# assigned to anything is often used for the same purpose.
'''
These three lines are a string that nobody uses,
so in practice they behave like a multi-line comment.
'''

print('The program continues here.')

توضیح یک‌خطی و چندخطی: نمونه 06_comments.py

شرح مثال

• توضیح می‌تواند یک خط کامل باشد یا در انتهای یک خط کد بیاید.
• پایتون توضیح چندخطی واقعی ندارد. آنچه در مثال می‌بینید یک رشته سه‌گیومه‌ای است که به هیچ متغیری داده نشده، پس عملاً کاری نمی‌کند.
• در VS Code با Ctrl + / می‌توانید خط جاری را توضیح کنید یا از حالت توضیح در بیاورید.

۴. متغیرها

متغیر یک نام است که به یک مقدار اشاره می‌کند. مثل برچسبی که روی یک جعبه می‌چسبانید تا بعداً بدانید داخلش چیست. با علامت مساوی ساخته می‌شود: سمت چپ نام، سمت راست مقدار.

# A variable is a name that refers to a value.
name = 'Kadoos'      # text
age = 18             # whole number
score = 19.5         # number with a decimal part
single = True        # True or False

print(name)
print(age)
print(score)
print(single)

# A variable can be re-assigned at any time.
age = 19
print('The new age is:', age)

ساختن و چاپ متغیر: نمونه 03_variables.py

Kadoos
18
19.5
True
The new age is: 19

شرح مثال

• علامت = در اینجا عملگر انتساب است، نه عملگر مقایسه. یعنی مقدار سمت راست را محاسبه کن و آن را به نام سمت چپ نسبت بده.
• متغیر همان‌طور که از نامش پیداست تغییر می‌کند. خط age = 19 مقدار قبلی را دور می‌ریزد و مقدار تازه را می‌گذارد.
• وقتی نام متغیر را داخل print می‌نویسید، بدون گیومه بنویسید. اگر بنویسید print('name') خود کلمه name چاپ می‌شود، نه مقدارش.

۵. قوانین نام‌گذاری

هر نامی مجاز نیست. قوانین اجباری پایتون این موارد هستند:

• فقط حرف انگلیسی، رقم و زیرخط _.
• هرگز با رقم شروع نشود. 2name غلط است، name2 درست است.
• فاصله ندارد. my name غلط است، my_name درست است.
• کلمات کلیدی پایتون مانند if و for و class نمی‌توانند نام متغیر باشند.
• حروف بزرگ و کوچک فرق دارند: Age و age دو متغیر متفاوت‌اند.

و این موارد قانون اجباری نیستند، ولی عرف حرفه‌ای‌ها هستند:

• نام معنادار انتخاب کنید. student_score بهتر از x است.
• از سبک snake_case استفاده کنید: همه حروف کوچک، کلمات با زیرخط جدا شوند.
• نام توابع آماده پایتون را برای متغیرهایتان به کار نبرید. متغیری به نام print یا sum یا list بعداً دردسر می‌شود. در فصل ششم یک نمونه واقعی از این دردسر می‌بینید.

۶. چهار نوع داده پایه

هر مقداری در پایتون یک نوع دارد. نوع تعیین می‌کند چه کارهایی روی آن مقدار مجاز است. چهار نوع پایه که از همین امروز لازمتان می‌شود این موارد هستند:

# Python has four basic (scalar) data types that we use from day one.
name = 'Kadoos'      # str   -> text, always inside quotes
age = 18             # int   -> integer number
score = 19.5         # float -> decimal number
single = True        # bool  -> only True or False

print(name, age, score, single)

# Single quotes and double quotes are equivalent in Python.
city = "Rasht"
print(city)

چهار نوع پایه: نمونه 04_data_types.py

۷. تابع type

اگر نمی‌دانید یک مقدار چه نوعی دارد، از پایتون بپرسید. تابع type دقیقاً همین کار را می‌کند.

# type() tells us which data type a value belongs to.
name = 'Kadoos'
age = 18
score = 19.5
single = True

print(type(name))    # <class 'str'>
print(type(age))     # <class 'int'>
print(type(score))   # <class 'float'>
print(type(single))  # <class 'bool'>

پرسیدن نوع یک مقدار: نمونه 05_type_function.py

<class 'str'>
<class 'int'>
<class 'float'>
<class 'bool'>

کلمه class در خروجی فعلاً مهم نیست؛ در فصل بیست و یکم معنایش را می‌فهمید. آنچه الان مهم است، کلمه بعد از آن است. type ابزار اصلی شما برای عیب‌یابی است: هر وقت برنامه رفتار عجیبی داشت، اولین کاری که باید بکنید این است که نوع متغیرهایتان را چاپ کنید.

۸. گرفتن ورودی از کاربر

تا اینجا برنامه‌های ما هر بار دقیقاً یک کار می‌کردند. تابع input است که برنامه را زنده می‌کند: پیامی نشان می‌دهد، منتظر می‌ماند تا کاربر چیزی تایپ کند و اینتر بزند، و بعد آنچه تایپ شده را برمی‌گرداند.

# input() shows a message, waits for the user to type something and press Enter,
# then returns whatever was typed AS TEXT (str).
user_input = input('Please enter your name: ')

print(user_input)
print(type(user_input))  # always <class 'str'>

اولین ورودی: نمونه 07_input.py

Please enter your name: Ali
Ali
<class 'str'>

شرح مثال

• متنی که داخل پرانتز input می‌گذارید، همان پیامی است که روی صفحه ظاهر می‌شود. عادت خوبی است که آخرش یک فاصله بگذارید تا تایپ کاربر به علامت دونقطه نچسبد.
• برنامه در همان خط متوقف می‌ماند تا کاربر اینتر بزند.
• مهم‌ترین نکته این فصل: input همیشه رشته برمی‌گرداند. حتی اگر کاربر عدد تایپ کند.

# Reading a value and using it inside a message.
user_input = input('Please enter your name: ')

# print() separates its arguments with a space by default.
print('Welcome', user_input, '!')

# With sep='' there is no space, so the exclamation mark sticks to the name.
print('Welcome ', user_input, '!', sep='')

استفاده از ورودی داخل پیام: نمونه 08_input_welcome.py

Please enter your name: Ali
Welcome Ali !
Welcome Ali!

فرق دو خروجی را ببینید. در خط اول، علامت تعجب با یک فاصله از نام جدا شده است، چون print بین مقدارها فاصله می‌گذارد. در خط دوم با sep='' آن فاصله برداشته شده است. در فصل سوم راه تمیزتری برای همین کار می‌بینید که نامش f-string است.

۹. تبدیل نوع

حالا به مهم‌ترین مشکل روز اول می‌رسیم. اگر کاربر عدد ۵ را تایپ کند، آنچه شما می‌گیرید عدد ۵ نیست، رشته '5' است. و رشته را نمی‌شود جمع زد. راه حل، تبدیل نوع است.

# input() always returns a string, even when the user types digits.
# To calculate with it we must convert (cast) it to a number first.
user_input = input('Enter a number: ')

print('Before conversion:', type(user_input))   # <class 'str'>

number = int(user_input)                        # str -> int
print('After conversion: ', type(number))       # <class 'int'>

number = number + 2
print('Your number plus 2 is:', number)

# Other useful conversions:
print(float('3.5'))   # str   -> float
print(int(3.9))       # float -> int (the decimal part is cut off, NOT rounded)
print(str(25))        # int   -> str

تبدیل نوع: نمونه 09_type_conversion.py

Enter a number: 7
Before conversion: <class 'str'>
After conversion:  <class 'int'>
Your number plus 2 is: 9
3.5
3
25

شرح مثال

• int(x) یعنی «x را به عدد صحیح تبدیل کن»، float(x) یعنی به اعشاری، str(x) یعنی به متن.
• به خروجی int(3.9) دقت کنید: نتیجه ۳ است، نه ۴. تبدیل به عدد صحیح، اعشار را می‌بُرد و گرد نمی‌کند. برای گرد کردن، تابع round هست که در فصل شانزدهم می‌بینید.
• اگر کاربر به جای عدد، متن تایپ کند، int('hello') خطای ValueError می‌دهد و برنامه می‌ایستد. فعلاً چاره‌ای نداریم؛ در فصل هشتم با حلقه و در فصل نوزدهم با try جلویش را می‌گیریم.

۱۰. اولین برنامه واقعی

همه چیزهایی که تا اینجا یاد گرفتیم را کنار هم بگذاریم: دو عدد از کاربر بگیریم و مجموعشان را چاپ کنیم.

# First complete mini program: read two numbers and print their sum.
# float() is used instead of int() so the user may also enter 3.5

user_input = input('Enter the first number: ')
num1 = float(user_input)

user_input = input('Enter the second number: ')
num2 = float(user_input)

total = num1 + num2

print('The sum is:', total)

جمع دو عدد: نمونه 10_sum_of_two_numbers.py

Enter the first number: 3.5
Enter the second number: 2
The sum is: 5.5

شرح مثال

• اینجا float به کار رفته نه int، تا کاربر بتواند عدد اعشاری هم وارد کند. float عدد صحیح را هم قبول می‌کند.
• متغیر user_input دو بار استفاده شده است. اشکالی ندارد، چون بعد از تبدیل، مقدارش را در num1 ذخیره کرده‌ایم و دیگر لازمش نداریم.
• می‌شد کوتاه‌تر نوشت: num1 = float(input('Enter the first number: ')). هر دو درست‌اند؛ شکل کوتاه‌تر رایج‌تر است ولی شکل دو خطی برای شروع خواناتر است.
• ساختار این برنامه، ساختار تقریباً همه برنامه‌هاست: ورودی، سپس پردازش، سپس خروجی.

خلاصه فصل